Mijn eerste stap naar een eerlijke prijs voor melk

Op opzoeknaardemakers.nl onderneem ik een zoektocht naar een eerlijke waardering van de makers van ons eten. Daarbij staat de dialoog centraal. Middenin in de samenleving voer ik het gesprek over de vraag hoe we onze economie zo kunnen inrichten dat een eerlijke prijs de regel wordt en niet langer uitzondering is. Ik doe dit werk omdat ik het belangrijk vind dat we de makers (van ons eten) eerlijk waarderen. Overigens: niemand betaalt voor dit artikel, mijn inkomen komt uit particuliere giften. Daardoor kan ik onafhankelijk werken. Welkom op opzoeknaardemakers.nl!

Zo ongeveer iedereen is het erover eens dat de veehouderij uit haar jasje is gegroeid. Oplossingen zijn er te kust en te keur – maar laten ons als consument buiten beschouwing. Hoeveel zou ik als consument moeten betalen om ervoor te zorgen dat de boer een eerlijk inkomen verdient, kan werken binnen de grenzen van de natuur door zijn veestapel te verkleinen én niet langer afhankelijk is van de wispelturige prijzen van de wereldmarkt? Ik zocht het uit voor een liter melk.

De eerlijke prijs voor een liter melk is gemiddeld €1,98, tegenover een gemiddelde van €0,87 nu.

In de luwte van de coronacrisis verscheen afgelopen najaar een baanbrekende publicatie en het is je waarschijnlijk volledig ontgaan: de Agro-Nutri Monitor 2020. In opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zijn eindelijk de winsten én verliezen van verschillende schakels in de ketens van zes verschillende voedingsmiddelen gepubliceerd – informatie die met name supermarkten onder de deksel willen houden. Wat houden de makers van ons eten over aan hun werk? Uit de monitor:

“De gemiddelde consumentenprijs van gangbare dagverse melkproducten was in de periode 2017-2019 rond 0,80 euro per kg (exclusief btw). De gemiddelde brutomarge van de melkveehouder was 0,39 euro per kg, de nettomarge -4%. De brutomarge van de verwerker was 0,15 euro per kg, de nettomarge -2%. De brutomarge van supermarkten was 0,29 euro per kg, de nettomarge 7%.”

Nederlandse melkveehouders maakten in de periode 2017-2019 gemiddeld genomen een verlies van 4%. In het kort: de boer houdt niets over aan de melk die jij in de supermarkt koopt, maar moet er op toeleggen. En dat was niet alleen zo tussen 2017 en 2019, maar is al decennialang het geval.

Supermarkten doen alsof hun neus bloedt

Sinds de prijs die melkveehouders betaald krijgen voor hun werk voor het eerst werd genoteerd in 1975 is die prijs vrijwel gelijk gebleven. Boeren zijn niet meer gaan verdienen, terwijl consumentenprijzen in dezelfde periode verdriedubbelden. (Wat overigens normaal is: prijzen stijgen nu eenmaal ieder jaar een beetje). Hoe kan het bestaan dat de makers van ons eten – een van onze belangrijkste levensbehoeften – erop achteruit boeren?

Hoe kan het bestaan dat de makers van ons eten – een van onze belangrijkste levensbehoeften – erop achteruit boeren?

Als het aankomt op de prijzen die ze hun leveranciers betalen doen supermarkten alsof hun neus bloedt. Ze willen niet zeggen wat ze betalen en hebben daar reden toe: veel makers van ons eten kunnen net aan of net niet rondkomen van de prijs die ze via de supermarkt van jou en mij betaald krijgen voor hun werk.

Dat is oneerlijk. Want na zuurstof, slaap en drinkwater is eten onze belangrijkste levensbehoefte. Hoewel ik weet dat het idealistisch is, ben ik dus op zoek naar een economie die de makers van ons eten eerlijk waardeert.

volg mijn zoektocht

Ik ben op zoek naar een eerlijke waardering van de makers van ons eten. Zoek je met me mee?

  • Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.

Daarom heb ik, op basis van de Agro-Nutri Monitor 2020, uitgerekend welke prijs ik als consument gemiddeld voor een liter melk zou moeten betalen om ervoor te zorgen dat het huidige aantal boeren een eerlijk inkomen kan verdienen, hun veestapel kan verkleinen en niet meer van export afhankelijk is.

Voordat ik die berekening toelicht: het hier gaat om een grove schatting die is gebaseerd op gemiddeldes en een aantal aannames. Mijn doel is om een denkrichting mee te geven, waarover ik graag me je in gesprek ga onder dit artikel. Tenzij anders aangegeven komen gebruikte gegevens uit de Agri-Nutri Monitor 2020.

Uitgangspunten

Voor het berekenen van een eerlijke en duurzame melkprijs heb ik de volgende voorwaarden gehanteerd:

Een goed inkomen voor de boer. Omdat 5-10% winst wordt gezien als een gezonde bedrijfswinst ga ik uit van 7,5% winst. Subsidies zijn niet langer nodig.

Ook voor de zuivelverwerking en supermarkt reken ik een winst van 7,5%. Ik neem aan dat de kosten die deze partijen maken voor het verwerken van melk gelijk blijven.

Sinds 1950 gaat het aantal landbouwbedrijven iedere 20 à 25 jaar door de helft. Steeds de boeren die het niet meer redden om voor een lagere prijs te produceren, moeten stoppen. Omdat ik boeren belangrijk vind en wil waarderen in plaats van weg hebben, ga ik er in mijn berekening van uit dat het huidige aantal boeren gelijk blijft.

Tot slot neem ik aan dat de boer niet langer exporteert. Zo is de boer in zijn inkomen niet langer afhankelijk van de schommelende prijzen op de wereldmarkt en ondervindt de natuur in Nederland geen schade van producten die in het buitenland worden geconsumeerd. Momenteel wordt bijna twee derde van de in Nederland geproduceerde zuivel geëxporteerd. Voor een eerlijke prijs ga ik dus uit van 30% van de huidige melkveestapel.

Berekend: een eerlijke prijs voor melk

Nederland telt 16.256 gangbare melkveehouders, die samen 1,6 miljoen koeien houden en jaarlijks 14.000.000.000 kg melk produceren (p. 137). Per bedrijf komt dat neer op een gemiddelde van 98 koeien en 861.220 kg melk. Een krimp van de veestapel met 70% komt dus neer op 30 koeien en 262.500 kg melk per bedrijf.

Pagina 153 geeft de productiekosten per kg melk weer waarbij arbeid, afschrijvingen en onderhoud worden gezien als vaste kosten. De Monitor vermeldt ook ‘overige kosten’, maar splitst die niet verder uit. Ik doe de aanname dat deze overige kosten uiteenvallen in twee derde vaste kosten en een derde variabele kosten. Veevoer en overige kosten voor vee reken ik als variabele kosten.

Zo kom uit op €0,29 aan vaste kosten per kg melk, ofwel gemiddeld €248.675 per bedrijf. Daarbij kom ik per kg melk uit op €0,19 aan variabele kosten, ofwel gemiddeld €162.925 per bedrijf. Als we een eerlijke prijs voor melk gaan betalen blijven de vaste kosten gelijk en verminderen de variabele kosten met 70%. Het kost dan €1,14 om een kg melk te produceren.

Ik leerde eerder dat melkprijzen niet berekend worden per liter, maar per kilogram. Wat telt is namelijk de hoeveelheid vet en eiwitten in een liter. Rechtstreeks van de koe bevat melk zo’n 4,2% vet. Volle melk in de winkel bevat 3,5% vet en halfvolle melk 1,5%. Bij de boer heeft een liter melk dus een ander gewicht dan in de winkel.

Arbeid reken ik als vaste kosten. Dit, omdat ik ervan uitga dat boeren meer uren werken dan ze betaald krijgen en dat melkveehouderijen familiebedrijven zijn die geen externe arbeid inhuren. Als we een eerlijke prijs voor melk betalen op basis van 30 koeien per bedrijf zullen melkveehouders minder hoeven te werken, maar nog altijd een voltijdbaan aan hun bedrijf hebben en mogelijk de hulp van familieleden moeten inschakelen. Als we een eerlijke prijs voor melk betalen zullen de vaste kosten voor de productie van een kilogram melk na verloop van tijd waarschijnlijk wel lager worden. Dit komt omdat een boer voor 30 koeien minder grasland en een kleinere stal nodig heeft dan voor 98 koeien. Voor nu heb ik dit buiten beschouwing gelaten.

Als de kosten die de zuivelverwerking en supermarkt maken gelijk blijven (p. 155) wordt de gemiddelde eerlijke, duurzame supermarktprijs voor 1 liter melk €1,98 tegenover €0,87 nu.

Verse melk wordt verwerkt in veel producten zoals boter, slagroom, yoghurt, kwark en kaas. Als we een eerlijke prijs voor melk betalen zal de prijs van deze producten waarschijnlijk relatief meer stijgen dan de prijs van een pak melk zal doen: om een kilogram kaas te produceren is bijvoorbeeld zo’n tien kilogram rauwe melk nodig. Als we naast de in eigen land geproduceerde melk geen zuivel importeren zal er, als we er een eerlijke prijs voor betalen, waarschijnlijk maar de helft van de huidige hoeveelheid zuivel in de winkels liggen omdat er niet meer geproduceerd kan worden.

Als we naast de in eigen land geproduceerde melk geen zuivel importeren zal er, als we er een eerlijke prijs voor betalen, waarschijnlijk maar de helft van de huidige hoeveelheid zuivel in de schappen liggen omdat er niet meer kan worden geproduceerd.

De eerlijke prijs van een liter melk uitgewerkt:

Melkveehouderij

SituatieHuidigEerlijk
Aantal koeien per bedrijf9830
Kilogram melk per bedrijf857.500262.500

Kosten

Totaal vaste kosten€248.675€248.675
Totaal variabele kosten€162.925€49.875
Totale kosten per bedrijf€411.600€298.550
Kosten per kg melk€0,48€1,14

Inkomsten

Melkprijs€0,39€1,18
Overig€0,05€0,05
Subsidies€0,02-
Totale inkomsten€0,46€1,23
Winst per kg melk- €0,02€0,09

Zuivelverwerking

Inkoopprijs melk€0,34*€1,18
Kosten€0,16€0,16
Verkoopprijs€0,50€1,45
Winst€0,00€0,11

Supermarkt

Inkoopprijs melk€0,50€1,45
Kosten€0,23€0,23
Winst€0,07€0,14
Prijs€0,80€1,81
Prijs incl. btw€0,87€1,98

*Deze inkoopprijs sluit niet goed aan bij de melkprijs die de boeren ontvangen. Dit komt omdat de Agri-Nutri Monitor deze prijs op verschillende bronnen baseert. Bovendien fluctueert de opbrengstprijs voor melk gedurende het jaar en tussen jaren (p. 152).

De Agri-Nutri Monitor rapporteert de kosten en opbrengsten van boeren per kg melk. Voor de zuivelverwerking en supermarkten worden geen eenheden genoemd, maar ik heb aangenomen dat kosten worden berekend per liter. Omdat een liter melk niet precies een kilo weegt sluiten de getallen niet helemaal op elkaar aan.

Wil je dieper mijn berekening in? Download ‘m hier.

Praat je mee onder het artikel?

Waardeer je mijn werk?

Deel dit artikel dan op sociale media…

Share on linkedin
Share on facebook
Share on twitter

…of doe een duit in het zakje. Voor dit artikel is namelijk niet betaald. Door niemand. Zo kan ik onafhankelijk werken.

Echter mijn tijd is geld waard. Net als de makers van ons eten staan de makers van journalistiek onder druk. In het internettijdperk is het vrijwel onmogelijk om een eerlijk salaris te verdienen met onafhankelijke journalistiek.
 
Daarom leg ik de bal bij jou. Ik maak mijn werk vrij toegankelijk. Zo kan iedereen deelnemen aan het gesprek op opzoeknaardemakers.nl.
 
Waardeer je mijn werk? Doe dan een duit in het zakje van de maker ervan.
 

Lees ook:

Beeld: Maurice van der Spek