Met de minister van de nieuwe economie loskomen van mijn spullenzucht

Welkom op opzoeknaardemakers.nl! Wie gaan er schuil achter de supermarkt? Wat betekent het om eten te maken? En hoe raakt jouw euro degene die werkt voor je eten? Dat ontdek je op mijn zoektocht naar de makers van ons eten. Als onafhankelijk journalist neem ik je mee op reis door de wereld van de makers van ons eten.

Minister van de nieuwe economie. Da’s nog eens een titel, verkregen tijdens een verkiezing van MVO Nederland. Michel Scholte is hard op weg om een bekende Nederlander te worden. Dat geeft hoop op weg naar een duurzame en eerlijke samenleving. Maar wat gaat er schuil achter deze stem voor rechtvaardigheid? Waar komt Michel vandaan, wat zijn zijn diepste drijfveren en hoe ziet hij de toekomst? Een gesprek over de ‘relatieve armoede’ waar Michel zelf in opgroeide, de spullenzucht die ons in zijn greep houdt en de redmiddelen waarmee we ons volgens Michel aan die greep kunnen ontworstelen: informatie en technologie.

In het kort

Op mijn zoektocht naar een eerlijke waardering van de makers van ons eten interview ik Michel Scholte, Minister van de Nieuwe Economie en oprichter van True Price en Impact Institute. Michel ontwikkelde een methode om de échte prijs van een product – de marktprijs plus de sociale en milieukosten – te berekenen. Met zijn team helpt hij bedrijven niet alleen te sturen op winst, maar ook hun sociale en milieu-impact mee te nemen in hun visie. Michel vertelt over de ‘relatieve armoede’ waarin hij zelf opgroeide, de oorzaken die wat hem betreft ten grondslag liggen aan de extreme ongelijkheid van ons economisch systeem én de oplossing daarvoor: technologie die ons op basis van transparante informatie helpt degene die werkte voor onze aankoop, eerlijk te waarderen.

Michel Scholte is een gewone jongen. Geen opsmuk, geen dure merkkleding, geen afstandelijkheid. Ik kijk hem in de ogen en ik weet: ik heb een gesprek met Michel. Op het Haarlemmerplein 2, het adres van de inmiddels omgevormde True Price Store. Wat resteert dient als kantoortuin. Michel: “De True Price Store was ons visitekaartje. We ontvingen er groepen vanuit de hele wereld en legden onze ideeën uit over de ‘echte’ prijs. En toen kwam Corona.”

Het is een warme dag en als ik aankom tijd voor een onderbreking van Michels werkzaamheden. “Zullen we een cafétje pakken”, stelt hij voor. Ik volg hem, de haastigheid van de Haarlemmerdijk door en strijk, een paar panden verderop, neer in de koelte van een in schaduw gehuld binnenplaatsje. Alsof Amsterdam er eventjes niet meer is. De houten klapstoeltjes, het deinzen van hippe, meditatieve beats op de achtergrond, de rust van een enkele gast die diep is verzonken in het scherm van haar laptop. Wat een onwerkelijke maar heerlijke plek om middenin Amsterdam van gedachten te wisselen.

Geen geld om te verwarmen

Opgegroeid in wat hij zelf ‘relatieve armoede’ noemt weet Michel maar al te goed hoe het voelt wanneer er thuis geen geld is om ’s winters te verwarmen. “Mijn ouders gingen uit elkaar toen ik nog baby was. Mijn moeder leefde als correspondent voor haar werk, maar kreeg het met drie kinderen nauwelijks rond. We waren een minder welgesteld gezin in een zeer welgestelde omgeving.” Michel is open over zijn achtergrond, maar het voelt voor hem nog ongemakkelijk om dit te delen. “Mijn ouders deden wat ze konden en ik ben dankbaar voor wat ik heb meegemaakt.”

Tekst loopt door onder foto’s

Op zijn achttiende vertrekt Michel naar Ghana om als vrijwilliger waterputten te slaan. Daar zijn mensen immers ‘echt’ arm, denkt hij. “Toen besloten moest worden waar die put moest komen keek de dorpsoudste mij aan. Het schaamrood stond me op de kaken. Wie was ik om als achttienjarig broekie een tachtigjarige dorpsoudste te komen vertellen waar de waterput geslagen moest worden?”

Michel Scholte: “Wie was ik om als achttienjarig broekie een tachtigjarige dorpsoudste te vertellen waar de waterput geslagen moest worden? Het schaamrood stond me op de kaken.”

Michel: “Het systeem maakt dat Ghanezen zich afhankelijk kunnen voelen van mij als Nederlander. En daar nog dankbaar voor zijn ook. Het is denigrerend. Waarom zouden wij ons solidair tonen met medelanders maar die solidariteit afkappen op de grens? Sterker nog: waarom ondermijnen we mensen die fundamenteel precies hetzelfde zijn als wij, maar aan de andere kant van die grens wonen?”

“Ons systeem is pervers en om dat te vergoelijken geven we onszelf een goed gevoel met neokoloniaal, missionair do-goodism. Ik hekel dat.”

“Ons systeem is pervers en om dat te vergoelijken geven we onszelf een goed gevoel met neokoloniaal, missionair do-goodism. Ik hekel dat.”

Ghanese boer en Nederlandse vader de dupe van hetzelfde systeem

Geraakt door extreme armoede elders en met zijn eigen relatieve armoede nog helder voor de geest keert Michel zijn afkomst de rug niet toe. Het inspireert me om te zien hoe hij onrecht recht in het gezicht aankijkt. En de pijn omzet in nieuwe mogelijkheden.

Michel: “Die Ghanese boer en mijn Nederlandse vader zijn de dupe van hetzelfde systeem. Als vrachtwagenchauffeur bij het toenmalige TNT (nu PostNL) kon mijn vader vroegtijdig vertrekken. Zelf zat ik destijds in een denktank waar de bestuurders van diezelfde bedrijven in zaten. Zijn CEO kreeg een gouden handdruk van €2,5 miljoen mee. Ik moet je eerlijk zeggen: ik houd een behoorlijk gefrustreerde intuïtie over aan dat soort scheefgroei.”

Michel: “Waarom loopt de wereld niet warm voor mondiaal burgerschap? Omdat wij, de mensen die dat burgerschap propageren, mede debet zijn aan de extreme ongelijkheid die ons systeem eigen is.”

ontdek je met me mee?

Je kunt natuurlijk iedere week checken of ik al een nieuw verhaal heb gemaakt. Makkelijker nog is het als je hier je e-mailadres achterlaat. Dan houd ik je op de hoogte over nieuwe verhalen en krijg je inkijkjes achter de schermen.

  • Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.

Pinautomaat

Een paar jaar van studeren en zich inzetten voor gelijkheid later ontstaat tijdens een bijeenkomst van diezelfde denktank het idee voor het in rekening brengen van de ‘echte prijs’: de marktprijs van een product, plus de sociale en milieukosten ervan. “Mensen in dorpen als waar ik was geweest werken zichzelf een slag in de rondte op maïsvelden en cacaoplantages. Maar als hun kinderen ziek worden na het drinken uit een smerige beek kunnen ze niet voorkomen dat ze overlijden. Dát is de wreedheid van onze mondiale economie. Wat als je dat onrecht de wereld uit helpt door de kosten voor schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen mee te rekenen in de prijs die we hier betalen voor hun producten?”

Michel: “Economie is nooit bedoeld als flappentap, als pinautomaat waar je zoveel mogelijk voor jezelf uit trekt. Maar dat is wel wat het is geworden.”

Michel Scholte: “Economie is nooit bedoeld als flappentap, als pinautomaat waar je zoveel mogelijk voor jezelf uit trekt. Maar dat is wel wat het is geworden.”

“Hoe dat komt?” Michel pauzeert even en denkt na. “Dat is de tragiek van het zelfversterkend mechanisme waar ons systeem aan onderhevig is. Het doel is verschoven.”

Tekst loopt door onder foto

Michel Scholte: “Economie is nooit bedoeld als flappentap, als pinautomaat waar je zoveel mogelijk voor jezelf uit trekt.”

Loskomen van spullenzucht: de hemel op aarde

Het brengt ons een laag dieper, bij ons mensbeeld. Michel verdeelt de samenleving in drie groepen: onvoorwaardelijk altruïsten, zelfzuchtigen en een grote meerderheid van conformisten. “Ik zie altruïsme als een spier die je kunt trainen die, afhankelijk van je context, sterker of slapper wordt. Maar zelfzuchtigheid ligt altijd op de loer. Laat die los in ons economisch systeem en je krijgt de wereld zoals die nu is: onverbiddelijk wreed, extreem oneerlijk en voor een minderheid ogenschijnlijk mooi.”

“Laat zelfzucht z’n gang gaan in ons economisch systeem en je krijgt de wereld zoals die nu is: onverbiddelijk wreed, extreem oneerlijk en voor een minderheid ogenschijnlijk mooi.”

Michels woorden raken sterk aan mijn eigen wereldbeeld. Ik heb iemand het begrip zonde eens zo horen uitleggen: SIN = I in the middle. Zonde ligt voor mij ten grondslag aan het extreem systematische onrecht waar Michel en ik beiden de ogen niet voor sluiten. Zonde maakt mij het middelpunt van het universum en creëert afstand tot een God wiens liefde niet zelfverrijkend maar zelfopofferend is, en tot mijn medemens.

Michel repliceert: “Ons systeem staat bol van de fijnmazige, perverse prikkels. Wat is het doel van de apparaten waar we halve dagen op doorbrengen? Spullen kopen. Ten diepste zou je willen dat mensen het materialisme loslaten en spiritualisme omarmen. Zich losmaken van spullenzucht en verbinden met elkaars vreugde en pijn. Laat daarover geen misverstand bestaan. Dat zou voor mij de hemel op aarde zijn. Maar ja, zie de Dam maar eens vol te krijgen voor die boodschap.”

Tekst loopt door onder foto

Laat ik me raken door onrecht in mijn kleding?

Terug naar de echte prijs. Michel ziet die prijs als middel om een wereld beheerst door spullenzucht toch in beweging te krijgen naar een rechtvaardige omgang met de ander. “Gek genoeg is slavernij niet het doel van het drinken van koffie. Toch is het vaak de uitkomst ervan. Wereldwijd werken er tussen de 20 en 40 miljoen mensen die tot slaaf zijn gemaakt mee aan onze koffies, laptops en spijkerbroeken. Ergens weet ik wel dat dit onrecht bestaat, maar ik kan dat onbehagelijke gevoel makkelijk opzij schuiven. Ik zie het niet, het schreeuwt niet uit m’n kopje, m’n beeldscherm of m’n broekzak.”

Michel Scholte: “Wereldwijd werken er tussen de 20 en 40 miljoen slaven mee aan onze koffies, laptops en spijkerbroeken. Maar dat onrecht schreeuwt niet uit onze kopjes, beeldschermen en broekzakken.”

Michel gelooft dat informatie die kloof tussen producent en consument kan overbruggen. “Uiteindelijk komt het aan op keuzes maken. Laat ik me raken door het onrecht verderop in de productieketen, of steek ik mijn kop in het zand? De informatie die ik tot me neem over producten geeft richting aan de keuzes die ik maak. Wat als je de impact van een aankoop inzichtelijk kunt maken voor een consument, hem die impact kunt laten voelen? Door consumenten de echte prijs van producten voor te schotelen sporen we aan tot medemenselijkheid.”

Michel: “Wat nou als technologie ons in staat stelt het leed te ervaren dat gepaard gaat met het drinken van een kopje koffie? Doen we het dan nog steeds?”

“Wat nou als technologie ons in staat stelt het leed te ervaren dat gepaard gaat met het drinken van een kopje koffie? Doen we het dan nog steeds?”

Tekst loopt door onder foto

Technologie als verlengstuk onderweg naar een medemenselijke samenleving

Michel denkt dat technologie, als verlengstuk van de mens, ons kan helpen komen tot een medemenselijke, mondiale samenleving. “De vierde industriële revolutie bestaat voornamelijk uit digitalisering. De snelheid waarmee data wordt verzameld, de opslagcapaciteit, het vermogen om betekenis te geven aan die data – het is nog maar van de laatste tien, twintig jaar. Ik geloof dat technologie, wanneer die wordt gecombineerd met instituties die wreedheid in bepaalde mate voorkomen, ons kan brengen naar een wereld die bestaat in totale liefde. Maar dat vergt onder andere dat we de echte prijs betalen voor de producten die we consumeren.”

Dat Michel zo’n hoge pet op heeft van technologie verbaast me. Hij is toch zo kritisch op onze apparaten? “Ik vind het een lastige paradox. Ja, er zitten slechte kanten aan. Maar als verlengstuk kan technologie ons bewustzijn vergroten naar een veel grotere groep mensen en blootstellen aan het lijden van anderen. Het kan ons helpen die altruïstische spier te trainen, solidair te zijn en in onze beslissingen rekenschap af te leggen aan mensen over de hele wereld – en niet alleen aan onze buurman.”

Michel: “Als technologie ons loszingt van onze directe omgeving is dat zonde. Tegelijkertijd vind ik fysieke nabijheid als voorwaarde voor solidariteit banaal. Ik streef naar een mondiale gemeenschap waarin we leven in balans met ál onze medemensen. Technologie zou dit ideaal kunnen realiseren.”

“Ik streef naar een mondiale gemeenschap waarin we leven in balans met ál onze medemensen. Technologie zou dit ideaal kunnen realiseren.”

Praat je mee onder het artikel?

Waardeer je mijn werk?

Doe dan een duit in het zakje…

…of deel het met anderen:

Share on linkedin
Share on facebook
Share on twitter
Share on whatsapp

Ik maak mijn werk vrij toegankelijk. Zo kan iedereen deelnemen aan het gesprek op opzoeknaardemakers.nl. Echter mijn tijd is geld waard. Waardeer je mijn werk? Doe dan een duit in het zakje van de maker ervan, of deel het met anderen.

Beelden: Maurice van der Spek – met advies van Michel Scholte 😉